artykuły i opracowania

Tożsamość płciowa jest jednym z podstawowych aspektów życia. Zazwyczaj płeć danej osoby oznacza się przy urodzeniu i traktuje się – zarówno społecznie, jak i prawnie – jako fakt. Jednakże stosunkowo niewielka liczba osób miewa problemy z byciem osobą płci oznaczonej przy urodzeniu. Taka sytuacja może dotyczyć również osób interseksualnych, których ciała posiadają wszystkie, bądź wybrane, zarówno męskie, jak i żeńskie cechy, w tym niekiedy także genitalia. Problemy innych osób zaznaczają się w niezgodności ich własnego obrazu samych siebie z płcią oznaczoną przy urodzeniu. Takie osoby określa się mianem „transpłciowych” lub „transseksualnych”, poniższy dokument odnosi się właśnie do tej grupy.

Sytuacja prawnoczłowiecza osób transpłciowych od dawna była ignorowana i zaniedbywana, mimo że problemy, z którymi się spotykają należą do poważnych i właściwych jedynie tej grupie. W stosunku do osób transpłciowych notuje się wysoce rażącą dyskryminację, nietolerancję oraz przemoc. Łamane są także podstawowe prawa człowieka osób transpłciowych, włącznie z prawem do życia, integralności cielesnej oraz prawem do zdrowia.

Należy zaznaczyć, że pomimo małej liczebności społeczność osób transpłciowych jest bardzo zróżnicowana. Wśród takich osób znajdują się przedoperacyjne (pre-operative¹) oraz pooperacyjne (post-operative²) osoby transseksualne oraz osoby nieprzechodzące operacji z wyboru bądź z braku dostępu do takowych. Mogą identyfikować się jako osoby transpłciowe z-kobiety-na-mężczyznę (K/M)³ lub z-mężczyzny-na-kobietę (M/K)⁴ i przechodzą leczenie chirurgiczne lub hormonalne bądź nie przechodzą. Do społeczności osób transpłciowych należą także crossdresserzy, transwestyci oraz inne osoby niemieszczące się w wąskich kategoriach „mężczyzn” lub „kobiet”⁵. Wiele rozwiązań prawnych odnosi się jedynie do osób transseksualnych i nie uwzględnia znaczącej części społeczności.

W celu zrozumienia koncepcji tożsamości płciowej należy rozróżnić pojęcia „płci”⁶ i „płci społecznej” (genderu)⁷. Podczas gdy „płeć” zwykle oznacza biologiczne cechy rozróżniające kobiety i mężczyzn, w „płci społecznej” zawierają się także, oprócz czynnika biologicznego, społeczne aspekty różnic płciowych.

Pojęcie „tożsamości płciowej” (gender identity) oferuje możliwość zrozumienia, że płeć oznaczona noworodkowi przy urodzeniu może nie odpowiadać wrodzonej tożsamości płciowej, która rozwija się podczas dorastania. Odnosi się ona do wewnętrznego poczucia oraz indywidualnego doświadczenia płci społecznej które „może odpowiadać lub nie płci określonej przy urodzeniu, włączając w to osobiste odczucie własnej cielesności (które może prowadzić do modyfikacji wyglądu zewnętrznego lub biologicznych funkcji metodami medycznymi, chirurgicznymi lub innymi) i inne formy wyrażania własnej płciowości przez ubiór, mowę czy sposób zachowania.”⁸ Większość osób uznanych prawnie za kobiety lub mężczyzn wykształci odpowiednio żeńską bądź męską tożsamość płciową. Osoby transpłciowe nie wykształcają jednak tak odpowiedniej tożsamości płciowej i mogą chcieć zmienić swój prawny i społeczny status oraz fizyczność (niekoniecznie wszystkie), aby współgrały z ich tożsamością płciową. Modyfikacja cielesności (wyglądu lub funkcji) poprzez ubiór, medyczne i chirurgiczne ingerencje lub inne sposoby to częste osobiste doświadczenie osób transpłciowych.

Zarówno pojęcie tożsamości płciowej, jak i sposoby wyrażania płciowości stosowane w życiu codziennym są znaczącymi elementami pozwalającymi zrozumieć zagadnienia praw człowieka osób transpłciowych. Niektóre rozwiązania prawne przyjęte przez państwa członkowskie Rady Europy nieprawidłowo zrównują, niestety, tożsamość płciową z „orientacją seksualną”, choć są to dwa zupełnie różne pojęcia. Orientacje seksualną należy rozumieć jako „zdolność każdej osoby do rozwinięcia głębokiego uczuciowego, emocjonalnego i seksualnego pociągu oraz intymnych i seksualnych związków z osobami innej płci lub tej samej płci lub różnych płci”⁹ (heteroseksualność, homoseksualność i biseksualność). Ponadto wiele międzynarodowych i państwowych klasyfikacji medycznych narzuca w przypadkach transpłciowości diagnozę zaburzenia psychicznego. Taka diagnoza może nie pozwolić osobom transpłciowym cieszyć się pełnią praw człowieka, zwłaszcza gdy stosuje się ją w celu odmowy pełni praw bądź wyboru sposobu leczenia.

Sposobem na ochronę praw człowieka wszystkich ludzi jest przyjęcie spójnego i konsekwentnego podejścia do praw człowieka, które nie wykluczy żadnej grupy. Oczywistym jest, że wiele transpłciowych osób nie cieszy się pełnią swoich podstawowych praw zarówno na poziomie legalnym, jak i życia codziennego. Z tego powodu należy bliżej przyjrzeć się sytuacji tych osób. Zadaniem poniższego dokumentu koncepcyjnego jest kontynuacja debaty nad kwestiami transpłciowych praw człowieka i sprawić, by problemy, z którymi spotykają się osoby transpłciowe, były szerzej znane.¹⁰ Dokument nakreśla strukturę międzynarodowych praw człowieka, które powinno się zaadaptować, aby chronić prawa osób transpłciowych. Kolejny rozdział opisuje kluczowe niepokoje związane z prawami człowieka osób transpłciowych, także dyskryminację, nietolerancję i przemoc, których doświadczają. Dokument dopełniają końcowe przykłady dobrych praktyk i zestaw rekomendacji dla państw członkowskich Rady Europy.

Przeszkodą w konstruowaniu dokumentu był brak danych, badań oraz raportów związanych z tematem. Ograniczona ilość dostępnych informacji często odnosi się do państw członkowskich Unii Europejskiej. Brak danych z innych państw obrazuje potrzebę dalszych badań i gromadzenia informacji. Z tego powodu Biuro Komisarza Praw Człowieka powołało we wszystkich państwach członkowskich Rady Europy (wraz z państwami niebędącymi członkami Unii Europejskiej) studium porównawcze sytuacji związanej z homofobią, transfobią i dyskryminacją ze względu na orientację seksualną i tożsamość płciową. Mimo to obecnie dostępne badanie już obrazuje ponurą sytuację i nawołuje do pilnego podjęcia kroków w celu rozwiązania rozpoznanych problemów.

tłumaczenie: Wiktor Dynarski