Związek pomiędzy poczuciem płci psychicznej a biologicznej

Rozdział I - Płeć a Rodzaj



W rozdziale tym przedstawię różne sposoby wyjaśniania pojęcia płeć, ukażę perspektywy ujmujące kolejne jego aspekty uwzględniając zarówno podejście indywidualne, jak i społeczne. Ze względu na główny problem badawczy mojej pracy szczególną uwagę zwrócę na pojęcia tożsamości i identyfikacji płciowej w kontekście poczucia płci oraz behawioralnego aspektu tożsamości. Przedstawię również przykładowe psychologiczne modele kobiecości i męskości, dokładniej omawiając teorię androgyniczności S.L. Bem, ponieważ stanowi ona podstawę teoretyczną moich badań. Na zakończenie przytoczę podstawowe koncepcje wyjaśniające pochodzenie różnic płciowych.

Płeć to jeden z najbardziej podstawowych terminów, którym posługujemy się na co dzień. Potocznie wydaje się być pojęciem jednoznacznym, kategorią dwuwartościową. Również w nauce termin ten stosowany jest bardzo powszechnie. Jednak w zależności od kontekstu może się on odnosić do rodzaju chromosomów występujących u danej jednostki, jej budowy gonadalnej czy typu gospodarki hormonalnej, cech przypisywanych mężczyznom lub kobietom (Unger, 1979, za: Brannon, 2002). Unger zaproponował więc zastosowanie innego określenia- rodzaj. Pojęcie to według niego opisuje cechy i zachowania uważane w danej kulturze za przynależne grupie mężczyzn lub kobiet. Jest etykietą, która obejmuje cechy przypisywane danej płci przez społeczeństwo oraz cechy związane z płcią, które każdy człowiek dostrzega u samego siebie.
Aby uniknąć nieporządku, w niniejszym rozdziale terminem płeć będę posługiwała się, aby podkreślić jej biologiczne aspekty, a pojęciem rodzaj- aby uwypuklić ważność perspektywy społecznej. Rozróżnienie tych zjawisk na poziomie terminologii umożliwi również oddzielenie społecznego i biologicznego podłoża różnic między mężczyznami i kobietami.

Należy zaznaczyć, że podział na płeć i rodzaj, jak większość podziałów stosowanych w psychologii, jest płynny, gdyż dokonanie kategorycznego rozróżnienia między biologicznymi i społecznymi aspektami płci nie jest możliwe, tak samo jak niemożliwe jest dla współczesnej psychologii jednoznaczne oddzielenie wpływów biologicznych czy genetycznych od społeczno- kulturowych na kształtowanie się płci (Maccoby, 1988, za: Brannon, 2002). Zastosowanie jednak tego rozróżnienia wydaje się być funkcjonalne w sensie uporządkowania podstawowych wiadomości dotyczących tematów związanych z płcią, a także ujednolicenia perspektywy badawczej.

Płeć biologiczna
Z biologicznego punktu widzenia wyróżnia się kilka rodzajów określeń płci:

Płeć chromosomalna (genotypowa)
Określona jest przez dwa chromosomy płciowe: XX u kobiet i XY u mężczyzn i wyznaczona zostaje przy zapłodnieniu (Imieliński, Dulko, Filar, 1999). Konfiguracja chromosomalna to jednak tylko jeden z czynników warunkujących męskość, tak więc obecność chromosomu Y nie wystarcza, aby rozwinął się normalny mężczyzna (Brannon, 2002).

Płeć gonadalna
Określana jest przez gruczoły płciowe: jajniki u kobiet oraz jądra u mężczyzn, które w okresie dojrzałości płciowej wytwarzają odpowiednio dojrzałe komórki jajowe oraz plemniki.
Z obupłciowego zarodka dopiero ok. 6 tygodnia życia rozwija się gruczoł odpowiadający kariotypowi 46 XY lub 46 XX (Mandal, 2000).

Płeć hormonalna
Związana jest z czynnością wewnątrzwydzielniczą jąder lub jajników. Gruczoły te wytwarzają hormony płciowe (androgeny i estrogeny), ale w różnej ilości. U osobników męskich poziom androgenów jest znacznie wyższy niż estrogenów, a u osobników żeńskich jest odwrotnie.

Płeć metaboliczna
Zależy od rodzaju aparatu enzymatycznego niektórych systemów metabolicznych. Pewne układy enzymatyczne zaktywizowane zostają nieodwracalnie w okresie życia płodowego przez androgeny, co oznacza, że ich dalsza działalność nie zależy już potem od poziomu hormonów płciowych.

Płeć mózgowa
U człowieka polega na typowo płciowym zróżnicowaniu się mózgu, które ujawnia się przede wszystkim w zakresie budowy podwzgórza (jądro dwupostaciowe podwzgórza jest u mężczyzn 2,5 raza większe niż u kobiet, ale różnica ta nie występuje od urodzenia) (Swaab, Gooren, Hofman, 1995, za: Brannon, 2002) i przysadki mózgowej (Imielinski, Dulko, Filar, 1999).

Płeć wewnętrznych narządów płciowych (gonadoforyczna)
Określana jest przez różnicę dróg rozrodczych kobiet i mężczyzn, które rozwijają się z przewodów gonad (przewody Wolffa u mężczyzn, Mullera u kobiet). Z przewodów Wolffa u mężczyzn wykształcają się nasieniowody, pęcherzyki nasienne i obustronne dectus ejaculatorius. Z przewodów Mullera u kobiet wytwarza się macica, jajowody oraz dystalna część pochwy.

Płeć zewnętrznych narządów płciowych
Określana jest na podstawie obecności prącia i moszny u mężczyzn lub sromu u kobiety.

Płeć fenotypowa (somatotypowa)
Określana jest przez drugorzędne oraz trzeciorzędne cechy płciowe dojrzałego człowieka.

Rodzaj

Rodzaj- ujęcie społeczne
Z perspektywy poznawczej płeć jest podstawową kategorią stosowaną do rozumienia otaczającego nas świata i nawiązywania interakcji. Jako że zdolności poznawcze człowieka są ograniczone, musi on upraszczać bez przerwy napływające informacje i bodźce z otoczenia. W codziennych interakcjach stosujemy więc kategorie, schematy lub stereotypy ułatwiające kontakty, przyspieszające formułowanie opinii i wniosków o innych, pomagające zapamiętywać wzorce relacji społecznych. Obecnie w każdej znanej badaczom kulturze występuje kategoria rodzaju a w każdym języku istnieją określenia związane z płcią (Condry, 1984; Maccoby, 1988; za: Cross, Markus, 2002).

Płeć jako kategoria poznawania świata
Płeć jest jedną z pierwszych kategorii nazywanych przez dzieci (Kohlberg, 1966, za: Cross, Markus, 2002). Już w wieku 24 miesięcy dziecko potrafi klasyfikować przedmioty, symbole i dorosłych (Cowan i Hoffman, 1986, za: Cross, Markus, 2002). Jest też główna kategorią myślenia o innych, ponieważ łatwo ją rozpoznać na podstawie zewnętrznych wskazówek takich jak np. wygląd (Deaux i Lewis, 1983, za: Cross, Markus, 2002). Jest też tak bardzo ważna dla codziennych interakcji społecznych, że podkreśla się ją w wielu sytuacjach. Wiele aspektów życia wiąże się z jedną lub drugą płcią, schematy z nią związane nasuwają się więc jako pierwsze i z nich najłatwiej czerpać informacje o innych (Bargh, Lombardi i Higgins, 1988, za: Cross, Markus, 2002).

Do każdego z rodzajów przypisana jest nie tylko określona budowa biologiczna ciała, ale też cechy, role, zachowania i zajęcia, które składają się na stereotyp lub funkcjonujące w naszym umyśle "wyobrażenie" mężczyzn i kobiet (Lippman, 1922, za: Cross, Markus, 2002).
Badania wykazują, że u osób dorosłych aktywizacja stereotypu płci następuje automatycznie, w sposób spontaniczny (Nelson, Biernat i Manis, 1990, za: : Cross, Markus, 2002). Wiele badań wykazało, że jeśli nie pamiętamy dosłownie toku przeprowadzonej rozmowy, to częściej będziemy mylili osoby tej samej niż różnej płci, czyli że nawet jeśli późniejsza klasyfikacja rozmówcy pod względem płci jest niezbyt dokładna, to identyfikacja rozmówcy pod względem płci nastąpiła już na początku dyskusji (Fiske, Haslam i Fiske, 1991; Taylor i Falcone, 1982; za: Cross, Markus, 2002).

Posługiwanie się w myśleniu kategorią płci jest zależne zarówno od podmiotu, jak i rodzaju sytuacji. Osoby, które mają dobrze wykształcony schemat własnej przynależności do danej domeny, maja tendencje do spostrzegania innych w kategoriach tego schematu. U tych osób schematy płci uaktywnianie są szybciej i łatwiej (Bem, 1981, Bargh i Pratto, 1986, za: Cross, Markus, 2002).
W sytuacjach, w których nasza własna płeć wysuwa się na plan pierwszy, również o innych zaczynamy myśleć w kategoriach ich płci. Dotyczy to np. sytuacji zawodowych związanych z zawodami stereotypowo przyporządkowanymi kobietom lub mężczyznom. Koledzy kobiety- inżyniera będą ją spostrzegać w kategoriach płci głównie w sytuacjach, w których będzie istotna ich płeć (np. kiedy "chłopaki" idą na piwo) (Cross, Markus, 2002).
Jeśli w danej sytuacji istotne są inne kategorie lub jeśli nasze zasoby poznawcze są wyczerpane, prawdopodobieństwo postrzegania kogoś w stereotypowych kategoriach rodzaju będzie mniejsze. Badania wykazały jednak, że osoby, które wcześniej miały okazję uaktywnić stereotyp i dopiero potem zostały czymś zajęte, częściej niż osoby niezajęte posługiwały się stereotypami w późniejszych sądach (Cross, Markus, 2002).

Zaktywizowane schematy wpływają na interpretacje wydarzeń, szczególnie w przypadku sytuacji wieloznacznych. W badaniu Condry i Condry (1976, za: Cross, Markus, 2002) dorosłym pokazywano na kasecie video bawiące się dziecko o nieokreślonej płci. Dziecko zaczynało płakać, gdy z zabawki wyskakiwała figurka na sprężynie. Osoby, które myślały, że oglądają chłopca, interpretowały wybuch płaczu jako gniew, a osoby, które sądziły, że widzą dziewczynkę, oceniały jej zachowanie jako strach.

"Efekt jednorodności grupy obcej", czyli postrzeganie grupy obcej jako stereotypowej w konsekwencji prowadzi do krańcowego oceniania jej członków. Dlatego niepokojące lub irytujące zachowania członków grupy obcej są odbierane znacznie bardziej negatywnie niż podobne zachowania członków własnej grupy (Millar, Tesser, 1986; Tesser, 1978; za:
Cross, Markus, 2002). Może to wynikać z faktu, że ludzie mają uproszczone schematy grupy obcej, jak również z tendencji do oceniania zachowań grupy własnej i obcej według odmiennej skali ( Biernat, Manis i Nelson, 1991, za: Cross, Markus, 2002). Na przykład zachowanie agresywne u mężczyzn traktuje się łagodniej niż takie samo zachowanie u kobiet, ponieważ mężczyzn uważa się za bardziej agresywnych niż kobiety (Ashmore i Del Boca, 1981; Ruble i Ruble, 1982; za: Cross, Markus, 2002).

Schematy rodzaju mają wpływ również na ocenę zachowań indywidualnych- np. gdy dziewczynka odnosi sukcesy w zadaniach typowych dla chłopców, przypisuje się to szczęściu lub wysiłkowi, a chłopca chwali się za sukces w tym samym zadaniu przypisując go jego wyjątkowym zdolnościom (Deaux i Emswiller, 1974, za: Cross, Markus, 2002).
Rodzice i nauczyciele wywołują więc w dzieciach zachowania zgodne ze stereotypem. Inną przyczyną oceny zachowań indywidualnych jest posługiwanie się ugruntowanymi normami dla "typowych" przedstawicieli danej kategorii płciowej. W przypadku istnienia różnic pomiędzy mężczyznami i kobietami preferencje kobiet uznaje się jako odbiegające od normy. W konsekwencji cechy kobiet, które mogłyby odpowiadać za różnice płci, nadmiernie się podkreśla i nadaje się im negatywny charakter (Miller, Taylor, Buck, 1991, za:
Cross, Markus, 2002).

Dzięki schematom rodzaju organizujemy informacje przechowywane w pamięci (np. łączymy zachowania pozornie nie mające ze sobą nic wspólnego, takie jak: pracowanie do późna, ubieranie się elegancko, asertywność w stereotyp bussinesswoman ) oraz identyfikujemy je po to, by można z nich było korzystać w przyszłości (Cohen i Ebbesen, 1979; Linge i Ostrom, 1979; za: Cross, Markus, 2002). Służą one również rekonstruowaniu informacji z pamięci, "wypełniając luki"- jak np. w eksperymencie Slushera i Andersona (1987, za: Cross, Markus, 2002), w którym badanym podana została lista zdań na temat typowych zawodów, przy czym zdania były zarówno wyraźnie stereotypowe dla danej grupy, nieistotne dla stereotypu, jak i nie zawierające żadnej informacji o cechach. Badani przeceniali później częstotliwość występowania stereotypowych określeń, jeśli mieli okazje wyobrazić sobie stereotypową scenę. Wyobrażając sobie tą scenę badani wyraźnie więc korzystali ze swoich schematów, a potem zapominali, w których zdaniach rzeczywiście występowało dane określenie.
W niektórych sytuacjach zapamiętujemy jednak szybciej informacje niezgodne ze schematem- gdy musimy włożyć w myślenie dodatkowy wysiłek (np. gdy próbujemy wyjaśnić jakąś niekonsekwencję lub stworzyć sobie ogólne wyobrażenie o skomplikowanej osobie) (Hastie, 1980, 1984; Scrull, 1981, za: Cross, Markus, 2002). Informacje niezgodne ze schematem mogą zmniejszyć jego wpływ na nasz sposób myślenia o danej osobie w przyszłości, powodując raczej zindywidualizowanie obiektu (Brewer, 1988, za: Cross, Markus, 2002), ale równocześnie mogą wpłynąć na zaklasyfikowanie obiektu jako podtyp stereotypu (Brewer, Dull, Lui, 1981, za: Cross, Markus, 2002).

Schematy płci mogą też kierować naszym zachowaniem poprzez oczekiwania innych co do naszych zachowań (Merton, 1948, za: Cross, Markus, 2002). Np. Eccles i jej współpracownicy (Eccles, 1987; 1989; Eccles, Jacobs i Harold, 1990; za: Cross, Markus, 2002) wykazali, że oczekiwania rodziców względem dzieci wpływają na ich osiągnięcia w nauce. Po wielu latach negatywnych oczekiwań młode kobiety mają na ogół mniej osiągnięć w matematyce niż mężczyźni, ich sukcesy są też mniej spektakularne.

Zmiana schematów rodzaju jest możliwa, jeśli przez pewien czas mamy możliwość obserwacji wielu członków grupy zachowujących się w sposób zaprzeczający stereotypowi i zachowania te przypisujemy czynnikom zewnętrznym ( Silka, 1984; Weber i Crocker, 1983; za: Cross, Markus, 2002).

Płeć jako kategoria poznawania siebie
Płeć jest bardzo ważnym, czasem nawet najistotniejszym aspektem obrazu samego siebie.
Staje się czynnikiem wywierającym wpływ społeczny od momentu jej określenia, często więc już w szóstym tygodniu od poczęcia. Na podstawie płci przydziela się dziecku role związane z rodzajem, relacje z nim kształtowane są na podstawie rodzajowych schematów istniejących w danej kulturze. Dzieci spotykające się więc od urodzenia z różnymi reakcjami dorosłych same zaczynają myśleć o sobie jako o chłopcach lub dziewczynkach, tym samym przyjmują za dogmat wiele przekonań związanych z faktem bycia dziewczynką lub chłopcem.
Płeć i związane z nią cechy, zachowania i skłonności stają się częścią treści naszego obrazu samych siebie, ale płeć warunkuje też sposoby interakcji społecznych charakteryzujących doświadczenie jednostki, a tym samym wpływające na strukturę i funkcjonowanie systemu Ja ( Cross, Markus, 2002).

Mówimy więc o tzw. płci socjalnej (metrykalnej, prawnej), która ustalana jest zaraz po narodzeniu na podstawie budowy zewnętrznych narządów płciowych, wyznacza ona pełnienie później w życiu roli męskiej lub kobiecej (Imieliński, Dulko, Filar, 1997).

Schematy rodzaju wpływają nie tylko na naszą interpretację bodźców, ale i na sposób naszego myślenia. Np. kobiety dla zdefiniowania siebie potrzebują obecności drugiej osoby, aby mogły się ujawnić czy być wyrażone (główne atrybuty schematu kobiecości to: troska, opiekuńczość, wrażliwość, liczenie się z innymi). Głównymi atrybutami tradycyjnego schematu męskiego są niezależność, instrumentalizm, asertywność, chęć rywalizacji, tak więc wymagają one odłączenia własnego Ja od innych. Badania Joseph, Markus i Tafarodi (1992, za: Cross, Markus, 2002) wykazują, że mężczyźni lepiej zapamiętują informacje zakodowane w związku ze sobą, a kobiety- informacje zakodowane w związku z innymi. W efekcie więc treść myśli kobiet i mężczyzn może być różna; kobiety więcej niż mężczyźni myślą o stosunkach międzyludzkich (Wong i Csikszentmihalyi, 1991, za: Cross, Markus, 2002).

Męskie i kobiece schematy płci mogą być przyczyną odmiennego przetwarzania informacji (Markus, Oyserman, 1989, za: Cross, Markus, 2002). Każdy z tych schematów nastawiony jest na różne rodzaje informacji; osoby prezentujące kobiecy schemat własny są szczególnie wrażliwe na informacje o innych i relacje społeczne, jednostki o schemacie męskim siebie zwracają uwagę na informacje odmienne.
Istnieją koncepcje opisujące kobiecy sposób postrzegania i myślenia jako połączony, to znaczy, że kontekst jest włączany w reprezentacje obiektów lub osób będących przedmiotem ich zainteresowania, mają więc one tendencję do włączania siebie podczas kształtowania reprezentacji innych. "Kobiecy sposób zdobywania wiedzy" (Belenky, Clinchy, Goldberger i Tarule, 1986, za: Cross, Markus, 2002) opiera się więc na założeniu o łączności z innymi i unikaniu niezgody, kłótni lub formułowania negatywnych sądów, bo takie zachowania naruszyłyby założenie o łączności z innymi. Celem męskich procesów myślowych jest wyodrębnienie się od innych i osiągnięcie autonomii, więc męskim sposobem zdobywania wiedzy jest powątpiewanie, podważanie czyichś racji, spieranie się i doszukiwanie błędów lub sprzeczności.

U ludzi mających relacyjne i zależne od innych pojęcie Ja osoby ważne mogą być częścią obrazu samego siebie, dlatego będą oni reagowali na bodźce odnoszące się do bliskich tak samo silnie jak na te odnoszące się do nich samych. Automatycznym rezultatem tego procesu będą reakcje empatyczne, co potwierdza wiele badań (Davis i Oathout, 1987; Ickes, 1987, za: Cross, Markus, 2002). Badania wskazują też na fakt, że w kontaktach społecznych kobiety dużo chętniej niż mężczyźni słuchają swojego rozmówcy i starają się przyjąć jego punkt widzenia (Ickes i współ, 1986, za: Cross, Markus, 2002).
Styl wypowiedzi kobiet również odzwierciedla ich wrażliwość na innych i poczucie łączności z innymi (Aries, 1987; Coates, 1986, za: Cross, Markus, 2002). Kobiety np. częściej niż mężczyźni dają "odpowiedzi minimalne", np. "mhm" lub "tak", potwierdzające słuchanie rozmówcy, zdają więcej pytań, a mężczyźni częściej używają zdań rozkazujących.

Rodzaj- ujęcie indywidualne
Płeć psychiczna to identyfikowanie się osobnika z płcią żeńską lub męską, określona zostaje przez poczucie przynależności do danej płci. Zazwyczaj przejawia się ono poprzez zachowania wchodzące w zakres ról rodzajowych oraz przez związane z nimi przeżycia i odczucia (Imieliński, Dulko, Filar, 1997).

W literaturze pojawiają się przede wszystkim dwa pojęcia, dzięki którym opisujemy płeć na poziomie psychicznym: Identyfikacja oraz Tożsamość.

Identyfikacja
Pojęcie identyfikacji wywodzi się z łaciny (śrdw. –łac. „identivici” = utożsamiam, z łac. „idem” = ten sam, to samo + „facio” = robię) i pierwotnie znaczy „stwierdzenie, ustalenie tożsamości, utożsamianie, utożsamienie”. Proces identyfikacji to upodabnianie się do drugiej osoby na różne sposoby: całkowity, częściowy, świadomy, nieświadomy, wewnętrzny, zewnętrzny, trwały lub nietrwały. Identyfikacja częściowa polega na naśladowaniu tylko pewnych cech i zachowań obiektu, całkowita na naśladowaniu całego obiektu. Może być to proces świadomie kontrolowany lub poza świadomością jednostki. Identyfikacja wewnętrzna to nabywanie wewnętrznych cech obiektu (emocji, postaw), a zewnętrzna- jego zewnętrznych zachowań.
W 1955 roku John Money jako pierwszy wprowadził pojęcie identyfikacji płciowej do seksuologii. Zdefiniował je jako identyfikację, w wyniku której kształtuje się u człowieka psychiczne poczucie przynależności do jednej z płci i następuje podjęcie określonej roli płciowej żeńskiej lub męskiej. Identyfikacja płciowa każdego człowieka może odzwierciedlać się w jego męskiej, kobiecej lub ambiwalentnej postawie. Ta trzecia cechuje osoby, które przybierają cechy właściwe obu płciom, szczególnie w zakresie psychicznego poczucia płci. Taka osoba w zależności od sytuacji towarzyskiej lub płci osoby, z którą przebywa, może czuć się raz mężczyzną, a innym razem kobietą. Według Freunda (1974, za Imieliński, Dulko, Filar, 1997) identyfikacja płciowa to część ogólnie przyjętej roli płciowej a uwarunkowana jest siłą preferencji co do prezentowanej roli płciowej. Wyraża się ona poprzez sposób osobistego odczuwania i doświadczania roli płciowej realizowanej na co dzień. Na identyfikację składa się zespół wszystkich możliwych zachowań człowieka, które wynikają z pełnienia określonej roli płciowej i psychicznego poczucia przynależności do jednej z płci.

Jedną z części pojęcia identyfikacji płciowej jest męska lub żeńska identyfikacja seksualna, która manifestuje się podczas zachowania seksualnego z konkretnym partnerem. I tak, kobieta o identyfikacji płciowej i seksualnej żeńskiej wybierze na partnera erotycznego mężczyznę o męskim typie zachowania seksualnego. Kobieta homoseksualistka ma identyfikację płciową żeńską za wyjątkiem jej komponentu seksualnego, wybierze więc na partnerkę kobietę.
Najważniejszym kryterium identyfikacji seksualnej jest męski lub żeński typ preferowanego zachowania seksualnego lub typ zachowania seksualnego potencjalnego partnera. Stopień zgodności między identyfikacją płciową a seksualną może być różny (Imielinski,Dulko, Filar, 1997).

Ściśle związanym z pojęciem identyfikacji jest określenie roli. Według Jałowieckiego (1979, za Imieliński, Dulko, Filar, 1997) na pojęcie roli składają się elementy oczekiwania (według koncepcji normatywnej) oraz zachowania (zachowania nosiciela roli, według koncepcji behawioralnej), które są ze sobą powiązane i uzależnione od siebie. Główny wpływ na tworzenie się ról społecznych ma rodzina, która przekazuje wartości, transmituje dorobek kulturowy oraz determinuje zakres wszystkich wpływów podczas całego życia człowieka.
W latach 50- tych XX wieku John Money wprowadził do seksuologii pojęcie, które obejmowało cały zespół cech męskości i kobiecości: rola płciowa („gender”- rodzaj, płeć + „role” – rola). W 1972 roku Money i Ehrhardt zdefiniowali ją jako „wszystko, co dana osoba mówi lub robi, aby pokazać innym lub sobie do jakiego stopnia jest mężczyzną lub kobietą lub osobą nieokreślonej płci”. Rola płciowa publicznie odzwierciedla posiadaną identyfikację płciową, a identyfikacja płciowa jest najbardziej indywidualnym i osobistym odczuwaniem roli płciowej.
Rola seksualna jest składową pojęcia roli płciowej, realizuje się poprzez „użycie” odmiennych dla kobiet i mężczyzn narządów anatomicznych podczas stosunku płciowego (Imieliński, Dulko, Filar, 1997).

Istotny dla moich badań jest fakt, że rola płciowa to publiczna manifestacja identyfikacji płciowej człowieka, a identyfikacja płciowa może ujawniać się między innymi na gruncie podejmowanej roli płciowej. Rola płciowa jest więc tą częścią identyfikacji płciowej, która prezentuje innym subiektywne poczucie siebie jako osoby przynależnej do jednej z płci.
Taki kreowany na potrzeby innych ludzi obraz siebie może pozostawać w zgodzie z rzeczywistą identyfikacją płciową lub stanowić maskę ukrywającą właściwy człowiekowi, lecz sprzeczny ze społecznym stereotypem typ identyfikacji. Taka sytuacja może wystąpić, jeśli biologiczna kobieta czułaby się psychicznie mężczyzną, ale podejmowała rolę płciową zgodną z jej budową biologiczną. Osoby płciowo ambiwalentne zazwyczaj starają się ukryć ten fakt przed innymi lub w zależności od potrzeb ukazywać się w pewnych momentach jako reprezentanta jednej a w innych- drugiej płci. Prawidłowa identyfikacja ma miejsce, gdy w sferze zachowań jednostka podejmuje rolę płciową zgodną z posiadaną budową biologiczno-morfologiczną ciała, a jej psychiczne poczucie przynależności do jednej z płci zgodne jest z posiadaną płcią anatomiczną oraz pełnioną rolą społeczną.
W rzeczywistości identyfikacja i rola płciowa tworzą jedność, którą określamy jaki identyfikację/ rolę płciową – I/ R-P (Imieliński, Dulko, Filar, 1997).

Tożsamość
Niektórzy autorzy zamiast pojęciem identyfikacji posługują się określeniem Tożsamość (Miluska, 1999).

Już Erikson (1956, za: Jarymowicz, 1989) proponował podwójne odniesienie w stosunku do tożsamości jednostki, wyróżniając ego identity i self identity. Według niego konstruowanie tożsamości wymaga istnienia obu tych aspektów. Koncepcja strukturalna tożsamości opiera się na jej szerszej definicji, niż występujące dotychczas w literaturze. W tym ujęciu na tożsamość składają się trzy aspekty: poczucie tożsamości, aspekt poznawczy i behawioralny, różniące się między sobą stopniem eksternalizacji (Erikson, 1968; Witkowski, 1988; Bokszański, 1989, za: Miluska, 1996). Tak więc w strukturalnej koncepcji tożsamość to równocześnie poczucie, wiedza i zachowanie, a ich wzajemne powiązanie wyznacza niepowtarzalność psycho-społecznego stylu funkcjonowania człowieka.
Tożsamość płciową można opisać właśnie w ramach strukturalnej koncepcji tożsamości.

Poczucie tożsamości płciowej.
Aspekt poczucia definiowany jest jako „fundamentalne, egzystencjalne poczucie czyjejś męskości lub kobiecości i akceptacja własnej płci na psychologicznym poziomie”(Miluska, 1996, s. 24). Zazwyczaj jest ono zgodne płcią biologiczną, potwierdzając uświadomioną i uznaną przynależność do grupy płciowej. Wyjątkiem od tej reguły są np. osoby transseksualne. Ukazuje to zawiłość i możliwe komplikacje między różnymi komponentami tożsamości.
Poczucie tożsamości płciowej jest na ogół niestopniowalne, przybiera formę "wszystko albo nic", a osoby pytane o poczucie męskości lub kobiecości odpowiadają zwykle w sposób, który ma dowodzić oczywistości ich płci, np. "nie miałem nigdy problemów z męskością", "jestem kobietą i zawsze nią byłam i będę" (Spence, Sawin, 1984, za: Miluska, 1996).

Koncepcyjny aspekt tożsamości.
W obszarze poznawczym wiedza zebrana na temat przynależności do określonej grupy płciowej, może przyjąć formę schematu. Koncepcja siebie jako osoby o określonej płci, będzie rozpoznawalna w procesie przetwarzania informacji i dostępna w samoopisie (de facto stanowiąc syntezę koncepcyjnego i behawioralnego aspektu tożsamości).

Behawioralny aspekt tożsamości płciowej.
Behawioralny aspekt tożsamości określony jest przez zależność między poczuciem i koncepcją a światem działań człowieka. Na poziomie poczucia i koncepcji odzwierciedlane są wyniki aktywności jednostki poprzez interpretowanie własnego zachowania, a poczucie i koncepcja decydują o typowym dla jednostki sposobie bycia w świecie (Miluska, 1996).
Behawioralny wymiar tożsamości będzie się wyrażał przede wszystkim w opisie różnic, przedstawiających charakterystyczny dla kobiet i mężczyzn styl prezentowania biologicznych i psychologicznych zasobów.
Mimo przeprowadzenia wielu badań nad różnicami w ich psychospołecznym funkcjonowaniu, koncentrującymi się głównie wokół wrażliwości zmysłowej, zdolności poznawczych, osobowości, zachowań społecznych kobiet i mężczyzn, wyniki nie są do końca wiarygodne. Podstawowym powodem jest przyjmowanie takich założeń na temat kobiecości i męskości, jakie dominowały w danym okresie. Przyczyny niepewności lub błędów dotyczą też min.: nierozstrzygniętego problemu pochodzenia różnic płciowych (biologiczne czy kulturowe), tendencji publikacyjnych, oczekiwań badacza, wyboru paradygmatu, sposobu interpretacji wyników (Miluska, 1996).

Psychologiczne modele kobiecości i męskości.
Do połowy lat siedemdziesiątych powszechnie akceptowanym modelem był jednoczynnikowy model kobiecości i męskości, zakładający biologiczny, psychologiczny, społeczny i kulturowy dymorfizm płci oraz fakt, że związek pomiędzy płcią biologiczną i charakterystyką psychologiczną jednostki jest jednoznaczny i silny. Zachowanie odbiegające od tego wzorca było uważane za nienaturalne i dewiacyjne (Bem, 1993, za: Miluska, 1996).
Koncepcyjny aspekt tożsamości budowany jest więc według tego modelu na podstawie liczby kobiecych lub męskich atrybutów (im więcej takich atrybutów charakteryzuje osobę, tym bardziej rozbudowana jest jej koncepcja siebie jako osoby o określonej płci).
Teorię, która uzyskała największy wpływ i rozgłos była teoria androgyniczności S. Bem. Koncentruje się ona na powstawaniu schematów płci oraz przedstawieniu zasad przetwarzania informacji w ich kontekście, jest więc teorią procesu a nie treści. Ważniejszy jest schemat płci, którym dysponuje jednostka, niż rodzaj płci do której należy.
S.L Bem w swojej teorii odrzuciła założenie o dychotomii ról seksualnych, a w zamian przyjęła, że kobiecość i męskość stanowią dwa oddzielne osobowościowe wymiary. Konsekwentnie uznała, że mogą istnieć jednostki jednocześnie męskie i kobiece (androgyniczne), oraz że osoby, które ukształtowały koncepcję własnej osoby na podstawie społecznych definicji kobiecości i męskości, chętniej będą podejmować zachowania zgodne z tymi definicjami i częściej unikać zachowań niezgodnych z nimi. Takie jednostki to osoby określone seksualnie lub krzyżowo określone seksualnie, natomiast osoby androgyniczne i nieokreślone seksualnie to takie, których koncepcja własnej osoby powstała poza kulturowym schematem płci (Bem, 1981, 1984, za: Kuczyńska, 1992).
Wyniki badań potwierdzają udział schematów w przetwarzaniu informacji. Osoby określone płciowo szybciej niż osoby androgyniczne czy niezróżnicowane przetwarzają informacje o sobie i innych ludziach w terminach schematu płci. Założenia te budzą jednak nadal sporo kontrowersji (por. Spence, 1984, za: Miluska, 1996).
Również H. Markus (Markus, 1977, za: Miluska, 1996) opracowała koncepcję schematów płci , w której zakłada, że schematy męskości i kobiecości wiążą się z reprezentacjami pewnych aspektów „ja”. Osoby mające określony schemat płci włączają go do pojęcia „ja” pomijając słabo rozbudowany schemat komplementarny. Osoby androgyniczne traktowane są przez Markus jako również schematyczne, ponieważ włączają do pojęcia „ja” oba rodzaje schematów, natomiast osoby niezróżnicowane nie integrują z obrazem siebie żadnego z tych schematów.
Wieloczynnikowy model męskości i kobiecości proponowany przez Spence (Spence, 1984, za: Miluska, 1996) podkreśla nie tylko różnice między płciami, ale również intragrupowe. Spence zakłada, że różnice między kobietami i mężczyznami są wieloczynnikowe, a cechy, postawy czy zachowania nie muszą być ze sobą w sposób stały skorelowane. Trudno przewidzieć więc realne zachowania badając tylko autoopis w kategoriach cech, chyba że zachowania te pozostają pod wyłącznym i bezpośrednim wpływem cech instrumentalnych i ekspresyjnych (Spence, Helmreich, 1980, za: Miluska, 1996).

Koncepcje wyjaśniające pochodzenie różnic płciowych.
Najistotniejsze dla mojej pracy są cztery koncepcje, z których każda inaczej wyjaśnia przyczyny różnic, jakie występują między kobietami i mężczyznami:

1. koncepcje antropologiczne, których twórcy zakładają, że społeczeństwem kieruje konieczność przygotowania każdego pokolenia młodych ludzi do zajęcia określonych miejsc w strukturze społecznej. A że struktura ta wszędzie oparta jest na podziale pracy ze względu na rodzaj, przygotowanie takie dotyczyć musi nie tylko umiejętności, ale także psychiki jednostek- chłopcy i dziewczęta muszą zostać ukształtowani tak, aby w przyszłości odgrywać zupełnie różne role. Tak więc podział pracy między mężczyznami i kobietami wywodzący się z ich różnych funkcji biologicznych jest źródłem oczekiwań co do ich zachowań, kształtuje więc odpowiedni dla każdej z płci cechy, umiejętności i przekonania i w efekcie decyduje o różnicach płciowych. Zakłada się więc, że np. sprawowanie opieki nad dzieckiem zwiększa wrażliwość kobiet na wskaźniki niewerbalne (kobiety częściej niż mężczyźni uśmiechają się), natomiast aktywność mężczyzn związana ze zdobywaniem środków materialnych wpływa na ich większą agresywność. Jednak podział pracy ze względu na rodzaj nie we wszystkich kulturach jest jednakowy.
Na przykład kulturach, w których spożywa się niewielkie ilości mięsa (a jego dostarczycielami zazwyczaj są mężczyźni) kobiety wykonują podobne zadania i zajmują pozycję społeczną zbliżoną mężczyźnie (Sanday, 1981, za: Miluska, 1999). Podstawą dla obowiązujących w danej kulturze przekonań na temat ról odpowiednich dla każdej z płci nie musi być więc sama płeć i jej funkcje biologiczne, ale płeć skorelowana z rodzajem wykonywanych już przez jednostkę zadań (Miluska, 1999).

2. teorie biologiczne, które zakładają odmienność w budowie i funkcjonowaniu mózgu mężczyzn i kobiet. Konsekwencją tej odmienności są dające się zaobserwować różnice nie tylko w wyglądzie, ale również w sposobie myślenia i zachowywania się obu płci.
Wśród czynników biologicznych warunkujących różnice między płciami wyróżnia się przede wszystkim chromosomy płci oraz sekrecję humoralną. Odziedziczenie chromosomu XX lub XY jest początkiem dymorfizmu płciowego. Istnieją dane świadczące o roli chromosomów w wyznaczaniu cech i stylu zachowania tożsamości kobiet i mężczyzn, np. poprzez fakt przekazywania przez recesywne geny chromosomu X niektórych chorób, występujących tylko u mężczyzn oraz decydujących o zakresie ich aktywności i cechach, które sobie przypisują (Boczkowski, 1984, za: Miluska, 1996). Hormony prenatalne wywierają wpływ zarówno na rozwój jajników i jąder (a tym samym na późniejszy psychiczny i fizyczny rozwój kobiety i mężczyzny), jak i na rozwój mózgu płodu zgodnie z wzorcem męskim lub żeńskim. Kobiecy mózg różni się od męskiego w zakresie budowy półkul mózgowych, choć prawdopodobnie różnice te są niewielkie. Większość badań wskazuje na fakt, że u mężczyzn lateralizacja umiejętności językowych i przestrzennych jest wyraźniejsza niż u kobiet, u których funkcje te są bardziej równomiernie rozłożone w obu półkulach mózgowych (Hiscock i in., 1994; Hiscock i in., 1995, za: Brannon, 2002).
Badania wskazują również na pewne różnice funkcjonowania mózgów mężczyzn i kobiet, nie są jednak jednoznaczne- w niektórych badaniach na przykład wykazano różnice funkcjonalne, ale nie stwierdzono rozbieżności w wynikach działania (Brannon, 2002). Postnatalne hormony płciowe stymulują dojrzewanie wewnętrznych narządów płciowych oraz rozwój drugo- i trzeciorzędowych cech płciowych, wpływając tym samym na opisywanie siebie w kategoriach określonych cech charakterystycznych dla jednej z płci. Badano również wpływ hormonów na różnego typu procesy, między innymi zespół napięcia przedmiesiączkowego i poziom agresji. Wyniki tych badań nie są jednak jednoznaczne, a związek między poziomem hormonów a PMS czy agresją nie jest prawdopodobnie przyczynowo- skutkowy ( Brannon, 2002).

3. koncepcje społecznego uczenia się kładące nacisk na analizę naznaczonych stereotypem płci oczekiwań dorosłych tworzących strukturę społeczną. Ważna jest tutaj samosprawdzająca się przepowiednia- dorośli traktują inaczej chłopców i dziewczynki, ponieważ posiadają z góry wyrobiony stereotyp na temat tego, co dziewczynki i chłopcy zwykle lubią. Nagrody i kary jako konsekwencje określonych zachowań to bardzo ważne mechanizmy oddziaływujące na przebieg socjalizacji dziewczynki i chłopca. Właściwe dla danej płci (czyli zgodne ze stereotypem) zachowanie spotyka się z aprobatą, niewłaściwe natomiast zostanie ukarane. Równie istotnym mechanizmem w teorii społecznego uczenia się jest modelowanie, czyli naśladowanie przez dziecko zachowań określonych modeli- dla chłopca wzorem mężczyzny będzie ojciec, dla dziewczynki wzorem kobiecości będzie jej matka (Dakowicz, 2000).
Połączeniem koncepcji społecznego uczenia się z odkryciami teorii rozwoju poznawczego (dziecko najpierw uczy się kategoryzować siebie jako osobę o określonej płci, potem wartościuje te kategorie, a następnie pojawia się u niego poczucie ciągłości płci, na końcu niezmienności płci) jest teoria schematu płci opracowana przez S. L. Bem. Według niej kształtowanie się zachowań typowych dla danej płci jest w dużej mierze efektem schematycznego przetwarzania informacji o sobie i innych zgodnie z kulturową definicją kobiecości i męskości (Strykowska, 1993, za: Dakowicz, 2000). Na rozwijanie przez dziecko schematu chłopca i dziewczynki wpływają według Bem dwa czynniki: jego tendencja do organizowania i kategoryzowania informacji napływających ze środowiska oraz na tyle wyraźne zróżnicowanie płci w społeczeństwie (wyrażane np. w zawodach, ubiorach), że jest ona łatwa w identyfikacji. Dziecko uczy się więc wybierać spośród różnych aspektów osobowości człowieka te, które powszechnie uważane są za właściwe jego własnej płci. Równocześnie uczy się oceniania własnej adekwatności według funkcjonującego w danej kulturze schematu płci (Strykowska, 1993, za: Dakowicz, 2000).

4. teorie opisujące kulturę w wymiarze męskość- kobiecość
Zakładają one, że istnieją kultury, które można określić mianem kobiecych (role płciowe w takich społeczeństwach nakładają się, ceni się orientację ekspresyjną, rozwiązuje się konflikty przez kompromis, istnieje wolność wyboru pułapu osiągnięć zawodowych) oraz kultury męskie (charakterystyczny jest dla nich przemysł ciężki, orientacja instrumentalna, sztywne stereotypy płciowe, wartościowe są cechy typowo męskie, jak asertywność, siła, ambicje) (Hofstede, 1991, za: Boski, 1999). W zależności od umiejscowienia na biegunie kobiecość- męskość każda kultura będzie więc stwarzała odmienne warunki dla rozwoju zarówno zawodowego, jak i osobistego kobiet i mężczyzn. I tak w kulturach określonych jako męskie występuje wyraźna preferencja dla wartości męskich i równocześnie silne oczekiwanie różnicy w psychologii kobiet i mężczyzn. W krajach kobiecych obie płcie w równym stopniu wyrażają akceptację dla wartości ekspresyjnych (Miluska).

Alicja Strzelecka

edzamieszczono: 2007.08.14

szukaj

menu

najnowsze teksty

najnowsze posty

linki sponsorowane

możesz pomóc

Zapisz się do grupy mailowej

publikacje

wspierają nas

polecane

twoja transKARTA

kalendarium

! Oddziały i grupy Trans-Fuzji

! spotkania indywidualne

# pomoc psychologiczna

dla osób transpłciowych:
- w Krakowie
- w Poznaniu
- w Trójmieście
- w Warszawie
- we Wrocławiu

* pomoc prawna

myśli i cytaty

Życie jest za krótkie, aby być niewolnikiem ludzkich oczekiwań. Nie warto powstrzymać się od działań z obawy przed krytyką innych.
Antony Hegarty

Trans-Fuzja w necie

transgenderyzm

Można rozumieć jako praktykę przekraczania norm związanych z płcią. W takim ujęciu osoba transgenderowa to ktoś, kogo prezentacja płciowości przynajmniej czasami jest odmienna od oczekiwań kultury, w jakiej ta osoba żyje.

transpłciowość

Różnymi wariantami transpłciowości są:

transwestytyzm

Tego się nie leczy, można tylko zaakceptować. Lekarz, który będzie utrzymywał, że Cię z tego wyleczy, nie wie o czym mówi. Leczyć można tylko fetyszyzm transwestytyczny.

należymy do

generowano:
0.3081 s
  kontakt@transfuzja.org użwamy cookies »  
fundacja na rzecz osób transpłciowych
 
login

hasło

zapomniane hasłozarejestrujzaloguj